“Un pobo que acredita na súa cultura propia é un pobo con futuro de seu”, entrevista en Tuplace

Moi agradecida a Yolanda NF por esta entrevista publicada en Tuplace o 18 de febreiro de 2017. A versión orixinal pode lerse aquí.

Mercedes Queixas Zas, nada na Coruña, é unha escritora galega. É licenciada en Filoloxía Hispánica, subsección galego-portugués, na Universidade da Coruña, e exerce actualmente a docencia no CPI Alcalde Xosé Pichel, de Coristanco, labor que compaxina coas funcións de secretaria xeral da Asociación de Escritoras-es en Lingua Galega.
O seu día a día discorre entre a súa cidade natal e a aldea, que está sempre moi presente na súa vida e, por extensión, na súa obra, como podemos comprobar nas súas propias palabras: “Comparto soles, ventos, treboadas, reloxos de area, vogais abertas e pechadas, foles novos, con moitas persoas boas que me rodean, que me aprenden, emocionan, fan rir, sorprenden, animan, acariñan, bican. Vivo contaxiada de moita vida viva. O resto ignóroo. Aprendino a tempo. Receita básica de sobrevivencia neste proceso de continua degustación que é a existencia.”
Esta é a entrevista que tivemos o privilexio de facerlle:

1. Defínete en dúas palabras.

Nai e Compromiso.

2. Aínda que previamente xa colaboraras en obras con outr@s autor@s, no 1997 publicaches o primeiro ensaio, Os trobadores do Reino de Galiza, (1997, A Nosa Terra). Vinte anos xa e moitos máis libros publicados, que destacarías da túa traxectoria literaria?

Eses vinte anos transcorridos deixan unha herencia de dez libros de autoría única e un bo monllo de colaboracións en volumes colectivos.
O retrovisor do tempo vólveme unha imaxe en que me recoñezo como permanente aprendiz da escrita, como persoa curiosa que canto máis procurou saber máis se descubriu a si propia como membro dunha identidade social e cultural rica e enriquecedora, en re(e)volución constante, que non se resiste a adormecer na noite eterna por outros programada.
A escrita para min segue a ser un reto, un impulso de superación, unha porta para abrir, unha xanela desde a que procurar horizontes máis respirábeis, unha cancela ou valado para arredar e deitar lonxe, un xeito de volver para ficar sempre a facer pé nun mundo presente de enganosas e fraudulentas areas movedizas.
Especialmente nestes últimos anos a escrita foi para min áncora e osíxeno, acubillo protector ante tantas derrotas colectivas.

3. Baseándote na túa experiencia como escritora e como docente, pensas que hoxe en día hai canteira de escritor@s en lingua galega?

Teño a certeza absoluta de que si hai relevo xeracional e de que, ademais, pide paso. Exerzo a docencia desde 1996 e xa teño visto e lido obra literaria do meu alumnado, mesmo publicada. En maio de 2016 tiven a inmensa alegría de presentar o primeiro poemario dun exalumno, Álvaro Antelo. Pode haber alegría e orgullo maior?
Malia non estar a expresión e a creación literaria entre os focos de atención mediática e valoración positiva que se priman desde os círculos que pretenden incidir na mocidade, o certo é que a miña experiencia me fai comprobar que pensarse, sentirse e expresarse é como unha tea de araña en que é difícil non acabar presa xa na adolescencia.
Mágoa que a expresión literaria apenas dispoña de atendemento no currículo escolar nin nunca se avalíe en ningún deses informes que pretenden convencernos do que é realmente imprescindíbel, evitando sempre a valoración sobre o desenvolvemento da capacidade de pensar e a formación humanística.

4. Que botas en falta por parte dos e das responsábeis polític@s en materia de promoción da literatura en galego? Que actuacións lles pedirías a medio e longo prazo?

Estraño que a coñezan e, polo tanto, se orgullen e acrediten no enorme potencial da literatura galega. Non lembro ter escoitado nin visto que a lectura estea presente nos seus comunicados máis persoais, nas súas redes sociais, máis aló dos discursos oficiais programados. Se a lectura fixese parte do seu día a día convidarían a incorporala por mímese ao tempo de todas nós. Non hai como unha boa práctica para aplicar calquera teoría. É terríbel que o presidente da Xunta de Galiza non saiba mencionar correctamente o nome do poemario Cantares gallegos de Rosalía de Castro.
En absoluto se procuran acrecentar espazos de visibilidade da nosa literatura a través dos medios de comunicación de titularidade pública.
Non comprendo tampouco como non se está a desenvolver a Lei do Libro. Inexplicábel ou comprensíbel, dependendo da intención. Non son quen de comprender a importantísima mingua de compra de novidades literarias para dotar as bibliotecas públicas e permitir o acceso democrático á lectura, ao coñecemento.
Asistimos tanto en materia de lexislación cultural como lingüística, a esa concepción de seren estes ámbitos de segunda ou terceira, sobre os que se pode lexislar para atrancar o seu paso firme e imparábel. A cultura é un espazo vertebrador e cohesionador da sociedade, ao igual que a lingua de noso, mais non se está a entender así este patrimonio que nos fai ser parte singular dentro dunha colectividade multicultural e plurilingüe.
Se algún espazo cultural se pode considerar próximo a ese aínda procurado estatus de normalidade é a literatura galega, grazas a tantas creadoras que o ensancharon até chegar a todos os públicos, xéneros literarios, actualización de ferramentas e espazos de visibilidade etc. Mais non é suficiente, cómpre fidelizarmos lectorado e iso é imposíbel se o libro e a lectura non ocupa tempos e espazos de comunicación e socialización adecuados aos hábitos do presente.
En definitiva, falta moita vontade e compromiso para que a Administración galega asuma a súa responsabilidade á hora de visibilizar, apoiar, difundir e internacionalizar a literatura galega.

5. Desde a Asociación de Escritoras-es en Lingua Galega impulsades desde hai varios anos o Día de Rosalía cada 24 de febreiro (día de nacemento da nosa autora máis internacional). Como xurdiu esta fermosa idea e como ves ti, desde a Secretaría Xeral da AELG, a evolución e a acollida ao longo deste tempo?

Sempre se recoñece Rosalía de Castro como a escritora máis popular da nosa xénese literaria. É a escritora que nos convoca a toda a sociedade. É certo e a mellor maneira de o comprobarmos foi dándolle á sociedade ideas para que a celebrase publicamente. Cumpría colocar esa data do 24 de febreiro no espazo público das nosas celebracións colectivas, como demostración de orgullo pola actitude, pensamento e obra literaria dunha autora pioneira que nos entregou todo con todo un tempo en contra.
A acollida non deixou de medrar ano tras ano desde 2010 e a memoria desta actividade, accesíbel desde a web da AELG, é espello fiel da implicación, e tamén do afecto, social, de persoas e colectivos que seguen a precisar ler e comprender Rosalía de Castro, mesmo agora en que se cumpren os 180 anos do seu nacemento. Unha obra como a súa que sobrevive ao tempo sen perder frescura só pode ser asinada por unha autora de altísima cualidade.
O feito de que a sociedade se autoorganice para celebrar este día de múltiples xeitos é unha satisfacción, mais tamén é a constatación da importancia de termos referentes que nos reconcilien ou reencontren connosco e coa nosa historia como galegas de nación.

6. #RosalíaTe é a etiqueta escollida este ano para difundir a iniciativa. En que grao consideras importantes as redes sociais para espallar tanto esta iniciativa como todas as que leva a cabo a AELG? Pensas que a repercusión mediática da AELG é a desexada?

Cada convocatoria supera as anteriores en expectativa e resposta social, mais tamén é certo que cada ano procuramos dar cunha proposta que siga a resultar impactante, suxestiva, atraente para unha sociedade como a actual. Por iso é fundamental movernos en rede e unha obra e pensamento tan de presente como o de Rosalía non pode ser privado de ningún ámbito ou espazo de socialización, de comunicación.
As redes sociais teñen un potencial de divulgación infinito que permite unha retroalimentación estupenda e moi necesaria, mais toda a actividade que se xera ao redor dos centros de ensino tamén é fundamental por canto achega un referente galego como o rosaliano en que é tan doado recoñecérmonos. Este recoñecemento nela, desde a perspectiva de hoxe, era o que procurabamos estimular co cancelo #RosalíaTe.
Con todo, e malia o tempo transcorrido e a sintonía social conseguida, a AELG seguirá a reivindicar que poidamos volver acceder libremente ao Panteón de Galegos Ilustres, a súa derradeira morada. Na actualidade é un lugar pechado, un cárcere para quen quixo ser espírito libre, unha irresponsabilidade compartida polo goberno galego e a igrexa para o que demandamos unha solución reparadora.

7. Como ves a situación da cultura galega en xeral? E como profesional, da literatura en galego en particular?

Véxoa como un espazo de resistencia proactiva, como un potencial creador e innovador con vontade de ser, un territorio común, integrador, inclusivo, que abrangue moitos territorios de expresión, desde o da evasión até o de formación do lectorado ou a configuración dunha voz social crítica baseada nos principios da xustiza e da igualdade. De sempre as escritoras e os escritores, a xente da cultura en xeral, foron voces marcadas polo seu compromiso social. Tamén agora segue a acontecer na literatura, na cultura galega, mesmo asumindo por iso censuras e vetos. Un pobo que acredita na súa cultura propia é un pobo con futuro de seu.

8. Que pensas que debemos facer a xente da rúa a cotío para promover a nosa cultura?

Non é doado tendo en conta que vimos dun pasado que foi negador para coa cultura galega, que a infravalorou e marxinou como é habitual en nacións sen estado e sometidas a un proceso de colonización.
Tampouco axuda este presente onde, amparándose nunha crise económica, as autoridades optan por reducir drasticamente o investimento en cultura, o que implica un maior empobrecemento do pobo.
Menos aínda axuda o desprestixio dunha parte mínima da sociedade que fai o posíbel por levantar muros contra o idioma que nutre unha cultura propia. Indigno é que desde o propio goberno, que existe en virtude do carácter e identidade nacional galego, se limite, censure ou mesmo prohiba o uso do noso idioma como está a acontecer desde 2010. Se non estimas, valoras e comprendes unha lingua, por que te vas achegar á súa expresión literaria, musical, dramatúrxica etc.?
Demandar ese dereito a ser perceptoras de cultura paréceme irrenunciábel, participar nos convites que nos fai a chamada cultura de base -asociacións, colectivos veciñais…- é importante, programar e poñer en valor na nosa vida cotiá e nas nosas relacións co contorno a participación en actos culturais tamén. Sermos inconformistas, en definitiva, e esixentes connosco porque a cultura só nos pode facer mellores persoas e, en consecuencia, mellores sociedades.

9. A cultura galega en xeral, recibe moitos premios internacionais. Somos máis valoradas fóra?

Temos, efectivamente, unha alta valoración fóra. Somos posuidores dunha historia culta que procede da Idade Media, gozamos dun patrimonio material e inmaterial envexado. A cultura galega debía ser a cerna do noso modelo de turismo interno e externo e dar a coñecer os recoñecementos no exterior sería sen dúbida un bo xeito de axudar a superar a baixa autoestima da que goza aínda unha boa parte da sociedade galega, moitas veces insconscientemente ou por ausencia de formación. Cando nos explicamos, cando nos coñecemos, querémonos. Para min, ese é o camiño.

10. Cal é o próximo proxecto no que está a traballar Mercedes Queixas?

Hai cartafoles con escritos que aínda deben agardar a súa maduración, mais en primicia podo adiantarvos que estou a preparar a edición dun conxunto de contos infantís inéditos de Mª do Carme Kruckenberg Sanjurjo que poderedes ler contra mediados de ano.

Publicado en Entrevistas | Etiquetado , , | Deixa un comentario

Poemaxes VI

Zume de terra e
manto de cor natura
raíz impune

Publicado en Creación propia, Poemaxes | Etiquetado | Deixa un comentario

Poemaxes V

Descende os pasos
no corpo da area mol
penetrando o sol.

Publicado en Creación propia, Poemaxes | Etiquetado | Deixa un comentario

Poemaxes IV

Apéganselle
as sabas da preguiza e
acorda o río.

Publicado en Creación propia, Poemaxes | Etiquetado | Deixa un comentario

En plan

Artigo publicado no formato dixital de Sermos Galiza, o 29 de xaneiro de 2017. A versión orixinal pode ser vista aquí.

O hiperreducionismo lingüístico –en cantidade e calidade- que nos envolve lévanos á escoita permanente dunha expresión moi á moda, tan habitual e descontextualizada como baleira de contido específico, un significante sen alma de significado ou con múltiples significados de caixón de xastre adornados de todos os depende posíbeis.

En plan… Xa saben… Así, en plan… E xa veremos en que queda a conversa ou monólogo despistante…

Mais eu hoxe estoulles a escribir así, en plan… o non artigo, en plan… digamos… o artigo que non quixera escribir, mais aínda é preciso.

O meu plan hoxe é falarlles do Plan, do Plan con maiúsculas, do Plan Xeral de Normalización da Lingua Galega que este 24 de xaneiro celebrou –ou celebraría- o duodécimo aniversario da súa posta en marcha oficial, o que descubro pola entrada do perfil de Suso Díaz, bo amigo das redes sociais, mais que foi invisíbel en ningún outro foro virtual ou espazo informativo.

E dicimos celebraría porque non é doado saber se a súa vitalidade, que non vixencia, está pronta para recibir o noso enfático e eufórico cantar de parabéns ou resistir a ventada social ao apagarmos as súas candeas de aniversario, no caso de aínda estaren en condicións de prenderen.

Por acaso acontece que unha, ás veces, xa non sabe se o pasado próximo é pretérito perfecto ou aínda imperfecto e, polo tanto, susceptíbel da actualización propia do presente continuo porque coas vontades topamos.

En setembro de 2004, o Parlamento galego aprobou por unanimidade o Plan Xeral de Normalización da Lingua Galega, logo de máis de dous anos de traballo marcado pola natureza social e participativa do mesmo, como foro de encontro das voces máis representativas vinculadas á lingua galega. Finalmente, froito dun importante labor de debate e consenso viron a luz catrocentas corenta e cinco medidas de apoio concreto á lingua galega, para a súa restauración nos diferentes sectores sociais, tendo en conta como teito legal a Lei de Normalización Lingüística, orientadas a uns fins concretos, recollidos no prólogo asinado por quen naquela altura detentaba a responsabilidade da presidencia da Xunta de Galiza, don Manuel Fraga Iribarne:

· Informar e poñer en práctica unha serie de medidas que permitan a recuperación de falantes.

· Procurar unha maior dignificación da lingua.

· Asumir a lingua galega con naturalidade, sen ningún tipo de imposicións.

A estrutura deste Plan Xeral de Normalización da Lingua Galega permite, para cada sector individualizado, visualizar unha diagnose do mesmo a partir da detección de puntos fortes e débiles para, consecuentemente, ofrecer diferentes grupos de medidas que permitan alcanzar os obxectivos predeterminados e que, con certeza, doce anos despois cumpriría estarmos revisando e actualizando.

Para o sector que tanto nos (pre)ocupa, Educación, familia e mocidade, este Plan Xeral detectou no seu día, entre outros, os seguintes puntos débiles:

· Na actualidade, o sistema educativo non consegue dotar o alumnado dunha boa competencia oral en galego.

· Maioritariamente, o nivel de aprendizaxe do galego por parte do alumnado é claramente inferior ao acadado no castelán, de maneira que o sistema educativo non está a responder ao mandado legal de formar cidadáns cunha competencia semellante nos dous idiomas oficiais.

· Obsérvase a existencia de prexuízos e de actitudes negativas en relación coa lingua galega que dificultan o emprego habitual do galego no contexto escolar.

· Non está garantida a competencia lingüístico-comunicativa de todo o persoal escolar (docente e non docente) para poder exercer o seu labor en galego.

· É insatisfactoria a formación do profesorado para comprender a situación sociolingüística de Galicia e para participar en actividades de planificación e dinamización lingüística.

· Na maioría dos centros non existe unha auténtica planificación lingüística e nalgúns mesmo se incumpren os mínimos obrigatorios de docencia en galego.

· Aprovéitanse pouco as sinerxias entre o ámbito escolar e o extraescolar para pular pola normalización da lingua galega.

· As carencias no uso escolar do galego afectan, de xeito especialmente grave, as primeiras etapas educativas e a aprendizaxe da lectura e da escritura.

· O uso do galego na docencia e na investigación que se realiza nas universidades galegas é cativo e esta escaseza maniféstase especialmente en certas titulacións e áreas de coñecemento.

Tomando como referencia a LNL e mais o PXNLG é como naceu o Decreto 124/2007 que, por considerar prexuizosamente impositivo o goberno do PP ao promover unha oferta positiva para o galego como corresponde a unha lingua minorizada, renegando do seu voto favorábel aos dous documentos citados, derrogou unilateralmente, obviando o necesario e democrático consenso e ignorando a opinión de todos os sectores educativos, para o substituír polo vixente Decreto 79/2010 que, en ningún momento, cumpriu a súa propia letra, como é o caso do seu mandato avaliador que di textualmente:

Con periodicidade anual, despois de finalizar o curso escolar, a consellería competente en materia de educación avaliará os resultados derivados da aplicación deste decreto e desenvolverá cantas disposicións fosen precisas para o mellor cumprimento e adaptación dos seus obxectivos co fin de que poida achegarse gradualmente ao marco dun ensino plurilingüe e á plena aplicación da Carta europea das linguas rexionais ou minoritarias.

Infelizmente, analizando aqueles puntos débiles de hai máis dunha década, desde calquera das arestas e axentes que conforman o corpo vivo da escola galega, non é posíbel concluír o seu avance ou resolución positiva para a educación e aprendizaxe da sociedade galega na súa propia lingua. No entanto, si é obxectivo constrastar a involución no seu uso, como lingua inicial ou habitual, entre outros factores, pola falta de exposición á súa aprendizaxe e mais ao seu uso social e a inacción dunha política lingüística consonte coas necesidades reais.

Nesta altura en que o inmobilismo político oficial a respecto do presente e futuro do noso idioma –como o da demografía ou o do desenvolvemento produtivo galego- é notorio, cómpre que a sociedade que sente afecto polo galego recupere e contaxie o pulso, o músculo e o corazón por cada latexo inconformista do idioma, como sempre soubemos facer, convidando e promovendo complicidades afectivas desde propostas proactivas, empáticas e en positivo.

Porque sabemos por experiencia que as leis e os regulamentos son tan precisos como insuficientes, mais é imprescindíbel un sólido corpo social capaz de nos soñar e imaxinar en futuro.

Non renunciamos a remudar a pel da nosa lingua para que acompañe os pasos das novas xeracións nun proceso de natural adhesión social. Mais tampouco nos conformamos con agardar pasivamente a que o curso da historia nos devolva, canda unha puntual seca, as palabras de noso, únicas, inmóbiles, como foto fixa dun obxecto perdido semellante a tantas aldeas, vilas e castros asolagados ou petróglifos devastados.

O futuro non nolo perdoaría! Velaquí o noso plan!

Publicado en As miñas opinións nos medios, Lingua | Etiquetado , , | Deixa un comentario

Poemaxes III

Nacer á Vida
gurgullar na quentura
da deusa Reve.

Publicado en Creación propia, Poemaxes | Etiquetado | Deixa un comentario

Poemaxes II

Cedeu o paso
migrante o luscofusco.
Asexármonos.

Publicado en Creación propia, Poemaxes | Etiquetado | Deixa un comentario

Poemaxes I

Triscan as follas
nos chanzos deste outono
sen refoladas

Publicado en Creación propia, Poemaxes | Etiquetado | Deixa un comentario

De pergamiños, follas voandeiras e libros ao .gal, no Blog de l’Escola de Llibreria, recensión de Pere Comellas

Esta é a recensión de De pergamiños, follas voandeiras e libros ao .gal, no Blog de l’Escola de Llibreria, publicada o 29 de decembro de 2016. Inmensamente agradecida ao seu autor, o profesor Pere Comellas, da Universidade de Barcelona.

El títol del nou llibre de Mercedes Queixas —que és una especialista i una divulgadora— no és gaire aclaridor: l’al·lusió a pergamins, fulls i llibres indueix a pensar en una història del llibre. El subtítol, en canvi, sí que descriu exactament què tenim entre mans: una breu història de la literatura gallega, des de l’extraordinària poesia medieval fins a l’extensa producció de finals del segle xx, que no dóna gens de rellevància al suport físic, però en dóna molta a la qüestió lingüística. És un llibre, doncs, que hauria d’interessar força en l’àmbit català. No només perquè la literatura gallega —com, de fet, la immensa majoria de literatures— és una completa desconeguda per a la majoria, sinó perquè la situació lingüisticoliterària gallega ens és en certs aspectes molt pròxima i la podem entendre molt bé.

El plantejament general del llibre és molt clàssic (o potser seria més precís dir que és molt romàntic). Es tracta de presentar cronològicament una successió de les principals manifestacions literàries en gallec al llarg dels segles amb l’explícita intenció de donar legitimitat i prestigi a un poble, un país i una llengua. Poble, llengua i literatura són tres pols que —segons la tradicional historiografia literària— es retroalimenten. I en el cas gallec, des d’una posició resistencialista davant dels continuats intents (més o menys violents segons les èpoques) d’assimilació lingüística i cultural per part del projecte nacional espanyol: «a literatura, […] como o pobo que a nutriu e osixenou, nunca estivo disposta a claudicar e aceptar a derrota ordenada por quen se interpuxo no camiño» (p. 13).

Justament aquesta circumstància d’una realitat nacional oprimida explica i justifica en bona mesura un plantejament que potser no seria gaire comprensible fet des d’un imaginari nacional consolidat (vull dir que si aquest mateix to nacionalista del llibre el veiéssim en una història de la literatura en castellà o en francès, per exemple, el trobaríem força inadequat). Per exemple, la frase final de la introducció, «para todas as persoas que, desde o galego como opción lingüística, construíron esta patria das letras en que recoñecérmonos e da que tanto nos compracemos, presentes e ausentes, a nosa máis sincera admiración e homenaxe» (p. 15), ens semblaria una exaltació patriòtica ben innecessària si no parlés d’una llengua tantes vegades i encara avui amenaçada.

Aquest biaix, però, té també un aspecte ben interessant: emmarca el fet literari dins la construcció d’una cultura sobre la base d’una llengua. D’aquesta manera, les qüestions sociolingüístiques i fins i tot sociopolítiques hi són tant o més presents que les purament literàries, i sovint els breus comentaris sobre un determinat autor ho posen en evidència: «A totalidade do seu proxecto [de Lamas Carvajal] cómpre entendérmolo como unha obra ao servizo do seu país, utilitaria e proclamadora do seu direito á existencia» (p. 117). I així tenim un llibre que, de manera molt succinta però molt entenedora, ens informa sobre la producció literària (entesa en un sentit molt ampli que inclou historiadors, assagistes i altres gèneres fronterers) i també sobre la història lingüística, social i política de Galícia.

La literatura gallega té molts punts en paral·lel amb la catalana, com també, evidentment, grans diferències. Totes dues tenen una literatura medieval fastuosa, però si en català de seguida destaquem la prosa de Llull, en gallec el que més destaca és un patrimoni líric esplèndid. Les cantigues d’amigo i les d’amor, al costat de les satíriques, posen les lletres gallegues a l’altura de les occitanes, fins i tot en el sentit que cultures veïnes com la castellana n’adopten no només el model sinó la llengua. El cas més famós: les Cantigues de Santa María del rei castellà Alfons X, redactades en gallec.

Totes dues literatures tenen també un llarg període de crisi. Els «segles foscos» en diuen els gallecs, que arriben fins a l’eclosió d’una renaixença (el Rexurdimento), la segona meitat del segle xix, amb la gran figura central de Rosalía de Castro. I també totes dues, és clar, viuran la llarga repressió franquista i una represa espectacular a partir dels anys vuitanta del segle passat.

Val la pena llegir i recomanar aquest llibre, que hauria de contribuir a omplir un buit com ho és el nostre gran desconeixement de Galícia i la seva cultura. I també val la pena fer el petit esforç de llegir-lo en gallec. Al capdavall, per a algú que parli català i castellà o una altra llengua romànica, es tracta d’un esforç molt modest en comparació amb la satisfacció de poder llegir en una nova llengua.

Pere Comellas
Professor d’Estudis Portuguesos de la UB

Publicado en Reseñas da miña obra | Etiquetado , , | Deixa un comentario

Nin frío nin calor

Artigo publicado na versión en papel de Sermos Galiza o 15 de decembro de 2016.

Esa foi a sensación térmica que, neste outono meteoroloxicamente estraño, percibín ao inaugurar a xornada do mércores, nesta semana tamén laboralmente estraña –onde ficou aquela afouta proposta electoral do PP de rematar coas pontes festivas para mellorar a produtividade da economía española?

Nun insólito e arrubiado mencer de decembro a 15,5º, a radio do coche anúnciame o resultados do informe PISA, ese estudo do que todo o mundo fala, mais apenas se coñece nada da súa planificación, execución e avaliación. Semella isto lembrar aquilo de que o verdadeiramente importante é o fin e non os medios.

Cada tres anos, o alumnado de 15 anos dun número de centros supostamente aleatorio, correspondentes a 35 estados membros da OCDE (Organización para a Cooperación e o Desenvolvemento Económicos) é escollido para medir as súas competencias, por comparación, sen avaliar coñecementos, desvinculadas dos currículos escolares e con probas estandarizadas, en comprensión lectora, matemáticas e ciencia.

Na súa presentación, este ente privado ofrécese aos gobernos como foro para compartir experiencias e buscar solucións aos problemas comúns, medir a produtividade dos países membros e os fluxos globais do comercio e do investimento, orientar políticas para maximizar o crecemento económico. Conxugar e aplicar os procesos de liberalización convértese nun dos principais requisitos para ser membro da OCDE. Xa imos vendo a súa filosofía, esa materia, por certo, cada vez menos presente no ensino galego e español, ao tempo que verificamos, asemade, algunha raíz denominador común co espírito da LOMCE.

Chegada a ese punto de contextualización previa é cando me pregunto como é posíbel valorar, de xeito homoxéneo, diversos modelos educativos, diferentes currículos, diverxentes contextos socioculturais, económicos e familiares, distantes realidades culturais e lingüísticas.

Por acaso pode acreditarse que o alumnado da Fonsagrada ou Coristanco ten similares oportunidades de formación que o de Vigo, Cáceres, Madrid ou de calquera centro de ensino da China, Singapur, Alemaña, Suíza ou Canadá?

Os espellos do alumnado son diferentes, polo que as imaxes que proxecten sobre eles tamén serán diferentes.

Ese traxe que deseña o informe PISA pretende vestir como uniforme á moda actual un modelo educativo que se corresponde co 2015 e isto condúcenos a algunhas consideracións.

No curso 2014-2015 comezou a implantación da LOMCE en educación primaria e no curso seguinte en secundaria. Os datos coñecidos agora correspóndense coa aplicación e desenvolvemento da LOE, polo que semella que non era unha lei caduca nin fracasada, pois as gráficas ofrecen un salto positivo en valores cuantitativos nas competencias avaliadas a respecto de 2012.

No mesmo período escolar, o (mal chamado) Decreto de plurilingüismo galego levaba implantado cinco cursos e o galego estaba prohibido como lingua de aprendizaxe en matemáticas –ademais de en tecnoloxía e física e química- e apenas se mantiña na materia de ciencias naturais ou bioloxía e xeoloxía. No entanto, a competencia en ciencia mantense estábel e en matemáticas apenas presenta unha mínima melloría. Acreditamos, xa que logo, que o galego non supoñía un transcendental hándicap para o dominio destas dúas áreas de coñecemento.

A respecto da progresiva tendencia na mellora galega dos resultados na comprensión lectora non deberá opacarse a aposta feita neste sentido, desde o impulso e a ilusión xerados, desde hai máis de dez anos, polo servizo de asesoramento das bibliotecas escolares, alicerces da construción nos centros educativos de auténticos motores vertebradores da aprendizaxe, non só cuantitativa, senón cualitativa, para unha formación lectora ampla, diversa, activa, participativa, plurilingüe. Un proceso reafirmado grazas á colaboración da comunidade educativa que inviste tempo, esforzo, creatividade, emocións, formación, valores, convivencia ao redor do libro e da lectura. E a ninguén se lle escapará que un bo rendemento comprensivo lector é o primeiro elo do éxito na adquisición de todas as demais competencias. A ninguén se lle escapará tampouco que os proxectos en educación teñen que ser pensados nesa clave –proxectos e non ocorrencias políticas puntuais- e proxectarse no tempo para comezar a ver os seus resultados que velaquí están e moito nos orgulla partillar.

O próximo informe PISA coñecerémolo en 2018 e recollerá os resultados da completa implantación da LOMCE, da presenza residual do galego no ensino infantil e moi lonxe de ser equitativa en relación ao castelán en primaria e secundaria, do incremento de ratios de alumnado por aula, do aumento do abandono escolar, da redución de profesorado nos centros e do significativo incremento da provisionalidade, coa consecuente inestabilidade nos cadros de persoal e a debilidade na aposta por proxectos educativos, da drástica redución da formación actualizadora para as docentes, da impartición de materias como afíns por profesionais doutras especialidades ou do deterioro da atención á diversidade.

Ogallá este catálogo de necesidades educativas, xa convertidas en reiteradas demandas públicas, sexa atendido a tempo por parte das administracións competentes para que a educación galega continúe a superar a media do Estado, cuantitativa e cualitativamente.

Mentres tanto, docentes e familias galegas estaremos implicadamente atentas para que consigamos celebrar este éxito colectivo de futuro.

Publicado en As miñas opinións nos medios, Ensino | Etiquetado , , , , | Comentarios desactivados en Nin frío nin calor