Seique

Artigo publicado no formato dixital de Sermos Galiza o 10 de novembro de 2016. A versión orixinal pode verse aquí.

De disques e seiques está o mundo cheo é unha expresión ben aprendida na nosa casa en boca de miña nai, moi pouca amiga de incertezas rexoubeiras.

Andar con disque disques; o disque é irmán do seique; non é disque nin seique son outros dos moitos exemplos da fraseoloxía popular da verdade que convido a acrecentar rebeirando na súa memoria ou tirando da lingua a quen máis sabe dela e da súa riqueza semántica.

Porque hoxe aquí quen nos convoca é a verdade. A veracidade dunha historia narrativa real, dun tempo, duns espazos e duns personaxes, con nomes e apelidos, que trascenden o que podería ser a lectura dun novo libro de ficción.

Acapa seique lapela de seique, da autoría de Susana Sánchez Arins, tamén non engana, pois anuncia o que o libro non é: nin poemario, nin romance, nin ensaio, nin pesquisa histórica.

Que é o que é, entón, preguntamos? Se cadra vén ser un bocado de todo, un bocado da vida en que nada está tan compartillado nin etiquetado.

Cadaquén optará pola súa preferencia lectora, polo encadre nun ou noutro xénero, mais con certeza confluirá en que estamos ante un exercicio valente de memoria, de reconstrución da memoria de familia que tamén fai parte do colectivo.

os silêncios da avó glória nunca deram ocultado de todo o acontecido.

mas quase.

É por iso que non estamos ante máis un relato da guerra civil e das súas consecuencias, ben máis sanguinarias, senón diante dun testemuño de vida familiar intrínseco á propia autora, isto é, un exercicio de investigación para espir o verdadeiro tío Manuel, atroz alcalde falanxista da comarca do Salnés, vivo nos elos da cadea da memoria de segredos de toda a familia, mais absolutamente silenciado nos arquivos da historia e, consecuentemente, de nome indemne da barbarie inflixida por el á súa familia e á veciñanza que, como unha ladaíña, no eco do teatro clásico ou castelaniano, remove o coro.

Se foi assim de mau com os irmãos e irmãs, como seria com os de fora…

A familia, esa artesa da memoria, depositada nos fíos de voz das mulleres transmisoras e tamén nos silencios medoñentos e nas frases inacabadas, nos disques e nos seiques, é precisa para alcanzar a fin precisa, a reconciliación, no interior da propia familia falanxista e no exterior, cando o destino de vida provoca o encontro entre os sucesores das dúas partes: o asasino e o asesinado, ambos necesitados do esclarecemento da verdade.

A recuperación da memoria do tío Manuel, a avoa Gloria, os bisavós e as bisavoas, o avó Camilo, o tío Xosé fica reconstruída nestas páxinas a través dunha arquitectura complexa que entretece, desde o claroscuro do contraste de silencios, os retallos de memoria familiar que a autora conseguiu apañar para os compartir colectivamente nun exercicio de escrita valente e decidido que axude a sandar as feridas no seo familiar, para poder afrontar o duro tránsito socializador.

Unha trama interna, edificada na dor máis íntima que máis custa verbalizar e, por iso, tamén a máis precisa, arroupada no realismo das voces da memoria protexida pola literatura oral.

A memoria de morte silente que gardan as árbores onde tantas vidas foron fusiladas invoca, nesta lectura intensa, a procura da transparencia viva como semente da verdade das palabras, porque, en palabras de Juan Gelman, a memoria axuda a cerrar as feridas do pasado.

Publicado en As miñas opinións nos medios, Crítica literaria | Etiquetado , , | Deixa un comentario

Con barqueira e remador

Artigo publicado no formato dixital de Sermos Galiza o 29 de outubro de 2016. A versión orixinal pode verse aquí.

Estes días pasados, a Illa de San Simón volveu converterse en espazo alegórico e cómplice para as palabras con memoria, arroupadas en película versificada ao redor do V Obradoiro Internacional de Tradución Poética.

Esta experiencia de intercambio creativo entre seis poetas / tradutores de diferentes países e orixes lingüísticas ben diversas ten a súa razón última no logro dun produto poético multilingüe e integrador, pois cada poeta verterá, ao longo da semana de estadía da nosa illa lírica principal, para o seu idioma, a obra poética das outras cinco compañeiras de viaxe que rematará por percorrer todos os seus mundos literarios.

Para alén dos traballos directos cos vimbios da palabra en cadanseu traxe persoal, as seis poetas ofreceron tres recitais abertos ao público para gozar ao vivo do seu labor creativo.

Tiven a inmensa fortuna de asistir ao primeiro deles, celebrado en Pontevedra o mércores 19 de outubro, e participar en nome e representación da AELG.

Na Casa da Luz da Boa Vila coñecín a impecábel sintonía que vibraba entre o croata Damir Sodan, a venezolana Miriam Reyes, o estoniano Igor Kotjuh, a búlgara Tsvetanka Elenkova, o ucraíno Ostap Slyvynsky e a galega Dores Tembrás.

Con orgullo deilles a benvida a Galiza, a esta terra nada para ser testemuñada alén mar tamén a través da literatura, entre cobras ben trobadas que nos cantaron para o mundo, xa aló nos finais do século XII.

Benvida tamén a Pontevedra, cidade de pontes abertas a toda viaxe de ida e volta, arroupada na humanidade recuperada para a vida cotiá nas súas rúas e prazas, vivas no balbordo da conversa adulta e infantil, no berce da irrenunciábel fertilidade das palabras.

Benvida á aperta da Praza da Verdura, invocadora da esencia plural, á Casa da Luz, ágora de veciñanza, ronsel que imanta, máis un ano, e xa van cinco!, o alto valor colectivo das palabras libres, as que viven sen fronteiras de seu, contornadas ao redor deste evento agardado, nos días de estrea dun outono algo preguiceiro, con Pontevedra como epicentro hospitalario.

Este recital plurilingüe, enmarcado dentro do ambicioso e consolidado proxecto Con barqueira e remador. V Obradoiro Internacional de Tradución Poética, soñado e coordinado a pulso pola poeta e dinamizadora cultural Yolanda Castaño, renovou nesta edición a súa vontade de evento poético plural, colectivo, aberto e partillado en mancomún; os nosos versos canda os seus, da man, latexando na melodía multifonética dun mesmo corazón, versos catalizadores de prosodias, sintaxes e gramáticas que só deben resultar lonxanas, distantes, afastadas, en apenas frías medicións quilométricas, mais non nos nosos sentires emocionais que son certeiramente comúns.

Sabemos que a morfoloxía das palabras non é unha gaiola que encerre a súa polisemia nunha única e hermética etiqueta nominal para cada un dos nosos códigos lingüísticos. Antes ben, o oficio da tradución abríganos felizmente coa esencia doutras linguas e linguaxes, convidándonos a pronunciar e interpretar o fondo dunha forma literaria que, sen a súa mediación, ficaría preso no cuarto dos silencios orfos.

O pulso da escrita multiplícase no tan difícil como preciso e irrenunciábel reto da práctica tradutora.

O lector ideal é o tradutor. É quen de esmiuzar un texto, retirarlle a pel, cortalo ata a medula, seguir cada arteria e cada vea e, logo, poñer en pé un novo ser vivinte, di Alberto Manguel.

Permitídeme que traia para aquí dúas novas recentes no sistema literario galego que teñen a tradución como eixo cohesionador deste corpo vivinte que é a literatura galega.

Recentemente, soubemos da tradución dun dos poemarios da nosa escritora galega fundacional, da voz aínda non superada e fonte limpa á que sentimos preciso voltar, malia pertencer ao século XIX: Rosalía de Castro. As Follas Novas rosalianas voan canda os ventos anglófonos grazas ao maxisterio da poeta canadiana Erin Moure e o compromiso editorial de SmallStations.

Asemade, Marta Dahlgren, profesora sueca asentada en Galiza, toma o noso sotaque e a nosa fisionomía verbal para darlle nova voz á novela Kallokaina, escrita orixinariamente na súa lingua propia, o sueco, agora édita en tradución para o galego na editorial Hugin e Munin e recoñecida co Premio Plácido Castro de Tradución.

Canto acertou o Premio Nobel portugués, José Saramago, ao nos lembrar que os escritores fan a literatura nacional e os tradutores fan a literatura universal.

Neste camiño bidireccional de convivio universal é por onde queremos transitar, tamén desde a AELG, cos vimbios dunha lingua madura afeita a tecer e destecer, a quebrar espellos minguadores, a evitar complexos negacionistas, a superar devalos, mais tamén a nunca renunciar ao trazado de novos horizontes para a nosa lingua, para a nosa literatura, para a nosa cultura propia que de seu naceu con vocación internacionalizadora.

A arte de traducir consiste en non permitir que se perda nada, asevera Marguerite Yourcenar.

Non permitiremos que se perda nada!

Benvidas poetas, tradutoras, a este lugar que quixo ser de encontro nos afectos e nas palabras! Que quixo ser tamén o voso cuarto propio, a vosa casa!

Publicado en As miñas opinións nos medios | Etiquetado , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , | Deixa un comentario

O tempo… ese obxectivo

Artigo publicado no formato dixital de Sermos Galiza o 9 de outubro de 2016. A versión orixinal pode verse aquí.

Cantos máis camiños se busquen e promovan para invisibilizar a historia dun pobo, máis se reforzarán as capas sedimentarias desa historia interna.

Cómpre sermos conscientes do descoñecido ou agochado polas brétemas mestas da desmemoria programada para sermos ninguén, tal e como reafirmaba aquel Balbino tan real como literario.

A devastación do patrimonio prehistórico, o abandono do patrimonio arquitectónico, a desprotección do medio ambiente, o desleixo no atendemento dos sectores produtivos ou a restrición da aprendizaxe da lingua propia e de garantía de usos para as novas xeracións poden ser apenas algunhas das arestas da amnesia oficial programada que vivimos na actualidade, convenientemente herdada do pasado.

Falta de coñecemento, de sensibilidade ou de autoestima case sempre son as forzas radicais que sustentan a negación dunha historia nacional propia que teima en persistir impresa en pergameos, petróglifos, manuscritos ou pedras graníticas románicas ou góticas e tamén, canda elas, nomes de mulleres e homes que son a luz das portas abertas da historia de noso.

Traíame ao acordo esta reflexión tan básica unha nova xornalística recente que falaba dunha familia de Betanzos que, nos nosos días, adorna a súa casa con capiteis do desaparecido convento de San Francisco do século XIV. Non hai como saber buscar para atopar, abofé!

Velaquí dous xeitos de nos interpretar como pobo: a historia propia como sustento retroalimentador do noso rol no mundo ou como adorno material particular.

As cousas que perduran/atópanse baixo a terra, din os versos da poeta Mª do Carme Kruckenberg.

Felizmente, ramon-nicolas-o-espello-do-mundoa literatura segue a ser ese fío condutor que nos conta, coa voz da conciencia e da ética, e é así como chegamos á lectura da novela do profesor e crítico literario Ramón Nicolás, O espello do mundo, un título que convida a atravesar o espello convencional da transfiguración opaca, da distorsión de nomes, tempos e espazos, para quebrar, en fin, os territorios da invisibilidade individual e colectiva e, asemade, amplificar a realidade do coñecemento da existencia.

Cada lectura deixa o seu pouso en nós. Dúas son as metáforas visuais que identificamos no remate destas páxinas que brincan o pasado de noso nas mans do presente.

Por unha banda, a sensación de lectora observadora dun relato que discorre a través do reloxo de area, nesa reiteración silente e calmosa do acontecer temporal na Idade Media, cuxo protagonismo maior está non na acción abafante, senón na calidade lingüística do discurso narrativo e na sorprendente descuberta da regular relación epistolar entre dúas personaxes femininas de forte personalidade converxente que a Historia se encargara de varrer, Ona Guiomar e Hildegarda Von Bingen, a Sibila do Rhin, nada ao abeiro da vida intensa noutrora, mais esquecida e agora recuperada nas entrañas pétreas do mosteiro de San Pedro de Ramirás (Ourense).

A outra imaxe que transmite, para nós, esta lectura é a dunha bufarda entre liñas, un facho de luz que vén iluminar ontes escurecidos para lle tirar o barolo á historia non contada, innomeada, agora vertebrada na ponte vivencial da relación entre esas dúas mulleres atraídas por intereses comúns: a curiosidade e a ansia de saber.

Mulleres cultas, con poder e responsabilidade dentro da igrexa bieita medieval, que acreditan na necesidade de asentar proxectos colectivos e no alto valor da sororirmandade, xenerosas e comprensivas ante paixóns terreais que asexan a feble carne mortal para levantaren tabús convencionais perante a sexualidade ou o lesbianismo.

Mulleres con personalidade, con voz propia que reclaman para si un tempo, un espazo novo, sen se enclaustraren nun hábito místico nin nunha lingua allea, como di o aserto de Hildegarda:

(…) gustaríame que se cumprise o desexo de que nun futuro non moi afastado ninguén deba, como me ocorreu a min, solicitar permiso á xerarquía da Igrexa para poñer por escrito as súas visións, e sei que o feito de ser muller non axudou a poñerme as cousas fáciles. E gustaríame, ademais, que o que se escriba non teña que ser unicamente en latín, nin sequera na miña ben amada ignota lingua, senón nas linguas que fala o pobo en cada lugar, dese xeito todo o escrito non só sería entendido por eruditos e cregos.

Levantamento ficcional, de ambientalidade histórica, e posta en valor dun tempo, espazo e protagonista propios, en pé de igualdade con outros alleos, lonxanos, mais eixos comúns vertebradores do marco de aculturación que flúe entre o local e o universal.

Xogo narrativo que transita entre a ficción e a historia que nos orienta a visionar en Ramirás un espello do mundo, metonimia do esplendor da Galiza na Idade Media, pendente de saír extramuros para ser desennobelada.

Publicado en As miñas opinións nos medios, Crítica literaria | Etiquetado , , , | Deixa un comentario

Pregón da Festa da Pataca de Coristanco, 18 de setembro de 2016

Benvida a esta XXXVI edición da Festa da Pataca!

Resulta para min inviábel comezar este pregón sen facer pé na memoria da miña vida entre vós ao longo dos últimos anos, pois é este, e non outro, o argumento principal que explica a honra que me concededes con este convite a participar deste voso novo día grande do ano.

Nacía o 1 de setembro de 1999 unha relación entre o pobo coristanqués e eu propia que está a piques de cumprir a maioría de idade e que anticipa a madurez da nosa convivencia, un tempo en que non houbo outro topónimo tan presente na miña vida persoal e profesional nin na nosa casa como o de Coristanco.

Quixo o destino profesional que a miña vinculación bergantiñá avanzase o seu ciclo en espiral até aquí, á vosa casa, que sempre sentín acolledoramente próxima, logo de se ter iniciado coa miña ascendencia materna larachesa. Quixo tamén o destino reencontrarme co medio rural, en que me recoñezo naquela primeira infancia e adolescencia a cabalo quilométrico de fin de semana entre A Laracha e Meirama.

Lembro un medio rural vivo, útil e, por tanto, necesario para as persoas que o traballaban, que iniciaban e remataban nel o ciclo vital. Un medio rural onde as persoas vivían cara á terra, nunca de costas á terra. E así o reivindico para hoxe e para mañá, para o futuro de quen decida optar por este camiño tan digno, que nace e medra labrado nas mans do traballo, individual e colectivo.

Confésovos que ano tras ano observo atenta, desde a ventá do departamento de lingua e literatura galega e desde os corredores do instituto que comunican as aulas, a evolución do puntual ciclo da terra nas vosas leiras, coa súa natural mudanza de cores anunciada polo trafego humano e a imprescindíbel maquinaria colaboradora. O millo e, sobre todo, a pataca son o meu almanaque visual ao longo do ano.

Estas imaxes en proceso activo, dinámico e cíclico fixéronme concluír que o meu traballo é moi parecido ao voso.

Cada curso é un reto en que volcarmos esforzo e entrega ao coidado do mellor resultado posíbel para a delicada materia prima coa que traballamos. Fresamos e aramos os nosos territorios, con ferramentas diferentes, á procura de semellantes obxectivos de produción positiva nos nosos terreos de plantación; abrimos sucos que permitan renacer a materia viva; regamos, aboamos periodicamente co principal alimento da vida e sachamos para desterrar torpes e inorportunas malas herbas que freen ou anulen o noso proceso sementador. Porque se a colleita final é ben lograda, gañamos todos. E se non o é, tamén perdemos todos. Sigue lendo

Publicado en Actos públicos, Creación propia | Etiquetado , , , , , | Comentarios desactivados en Pregón da Festa da Pataca de Coristanco, 18 de setembro de 2016

“O ciclo da terra é o da vida”, entrevista

Entrevista con motivo da Festa da Pataca de Coristanco de 2016, publicada na edición de Carballo de La Voz de Galicia o 17 de setembro.

14316803_10206649658787993_4526081460673736225_n-1-0

Publicado en Entrevistas | Etiquetado , | Comentarios desactivados en “O ciclo da terra é o da vida”, entrevista

O mentir pide memoria

Artigo publicado no formato dixital de Sermos Galiza o 10 de setembro de 2016. A versión orixinal pode lerse aquí.

Hai pouco preguntábanme como facía para sacar tempo para a escrita. A única resposta posíbel era dicir a verdade. Se era quen de lle dedicar tempo a labores da casa das que non gusto nada ou moi pouco, como non ía conseguir roubar tempos interrumpidos (como agora mesmo estou a pór en práctica, por certo) para a expresión escrita e o intercambio comunicativo lector?

Unha desas tarefas das que non gusto especialmente é desprazarme a subministrar (permítanme empregar esta palabra aprendida do meu avó paterno) para prover as lacenas da cociña e a neveira das rutinas alimentarias familiares.

Os lugares escollidos para o aprovisionamento son sempre as pequenas tendas de comestíbeis ou algún supermercado de barrio, pois pensar en me pasear por esas interminábeis restras expositivas de obxectos pseudoalimentarios ou cando menos innecesarios e, polo tanto, prescindínbeis da nosa dieta, que nos ofrecen as sempre impersoais grandes superficies comerciais, confírmame na idea de que, aínda que o refrán diga que o tempo o dá Deus de balde, non é preciso sermos tan xenerosas.

Con este pensamento encamíñome a facer a compra para os vindeiros días en que o traballo profesional remunerado (concepto incompatíbel cos trafegos domésticos) non deixará moito tempo libre para estas ordenanzas do fogar e comezo a peregrinación polo primeiro corredor.

E así imos enchendo a cesta da compra:

Fariña (1 kg): 3,72 euros

Pan relado (300 gr.): 2,94

Galletas (220 gr.): 3,56

Macarróns (500 gr.): 2,85

Espaguettis (500 gr.): 2,85

Biscoitos (200 gr.): 3,05

Pan torrado (250 gr.): 5,39

Cereais chocolate (250 gr.): 3,99

Pan de molde (240 gr.): 3,65 Sigue lendo

Publicado en As miñas opinións nos medios | Etiquetado , , , , | Comentarios desactivados en O mentir pide memoria

Participación en A lectura, unha chave de futuro

Recentemente a Xunta de Galicia publicou a guía dixital A lectura, unha chave de futuro, onde foi recollida esta entrevista. Agradecida por contar coa miña opinión!

Mercedes Queixas

Publicado en Ensino, Entrevistas | Etiquetado , | Comentarios desactivados en Participación en A lectura, unha chave de futuro

Guitiriz: presentación de Labrego con algo de poeta, o sábado 10 de setembro

14102546_970133576442004_553727431687442907_n

Publicado en Actos públicos | Etiquetado , , , , , , , , , , | Comentarios desactivados en Guitiriz: presentación de Labrego con algo de poeta, o sábado 10 de setembro

Paréntese do agosto que volve

Volve13988615_10206430107819356_1683969647_n a miña paréntese festiva familiar materna do 15 de agosto e no especial das festas que edita La Voz de Galicia convidáronme a escribir lembrando. Nai xa o ten encartado para a artesa do seu arquivo filial. Os pregues do tempo nas palabras. Nai.

Emoción, esa é a palabra que concreta o conxunto de sensacións e vivencias que a lembranza fai renacer nas vésperas de cada 15 de agosto.

Unha emoción infantil que soñaba coa chegada das atraccións á contorna da praza do empalme, sempre en agarda por aquela novidade mecánica que só había caducar con outra sorpresa no ano seguinte, e medraba sen parar desde aquel primeiro minuto en que as luces de cores coroaban a praza, ao tempo que estrelaban o ceo da Avenida de Fisterra, columna vertebral da vila, nunha ilusión alcanzábel aos ollos da veciñanza e dos convidados durante catro días de festa culinaria familiar diúrna, prorrogada contra a noitiña no feliz baile da mecha infantil.

Unha emoción que terciou en desinhibidas expectativas propias da adolescencia arroupadas con ansias pendentes de descubrir. Poñer a punto a roupa de estrea para a festa, combinar plans de encontro coas amizades, negociar horarios de retorno á casa na habitual porfía familiar negociadora coas agullas do reloxo até conseguir ficar á desfeita do baile, facilitar a conversa cos convidados para ir arrecadando o capital preciso para os gastos da ocasión e prever a resposta á pregunta que a noite ensaiaba para o contacto secreto dos corpos:

Bailas?

Toda a emoción previa iniciaba o seu camiño no latexo do corazón en alerta co estoupido da primeira bomba de palenque na primeiriña hora da mañá do 15 de agosto, a proba inauguradora irrefutábel da festa, que se renovaría en ducias de ocasións marcando os tempos ao destronado reloxo de horario rutineiro.

As bombas da saída da misa repinicaban facendo eco da fortaleza da casa veciña responsábel da función, nun preludio sonoro da sesión vermú en que as músicas e as voces do pasodobre ou do merengue convidaban o rebumbio interxeracional nun contorno de sorrisos alegres afanados no necesario ensaio para a noite que, aos ollos de nena, semellaba non ter fin, mais, aos da adolescente e moza, parecían roubarlle minutos ou horas a medida que avanzaban os días da festa.

Días de festa en sesión continua e despreocupada que, no entanto, implicaban un esforzo engadido nas mans do traballo da casa da avoa Mercedes, sempre atenta ao trafegar incansábel de xente no mostrador da carnicería e anfitrioa animosa e afectiva da xuntanza familiar no comedor de castiñeiro, onde hoxe é inevitábel contar ausencias que levedan as lembranzas familiares ao redor dos arrecendos dos xantares que abrazaban as ceas, arrolados no cruce de conversas intermitentemente interrompidas polas corenta cantadas cabalo á mesa.

O tempo vaise, mais tamén volta a nós como unha paréntese reincidente, felizmente, á nosa memoria individual e familiar cada 15 de agosto para nos lembrar quen somos e que pasos transitamos canda os nosos para volvermos, en fin, á emoción do que fomos.

Publicado en As miñas opinións nos medios | Etiquetado , | Comentarios desactivados en Paréntese do agosto que volve

Vídeo sobre Cultura en Irmandade‬ e Libros en Irmandade

FunFoto vídeo Mercedes Queixas convidada pola Deputación da Coruña para compartir que significa para min a ‪#‎CulturaenIrmandade‬ e os ‪#‎LibrosenIrmandade‬ en formato de vídeo.

Agradezo moito o interese pola miña opinión, ao tempo que vos convido a ver o resultado aquí.

Publicado en Audiovisual, Entrevistas | Etiquetado , , | Comentarios desactivados en Vídeo sobre Cultura en Irmandade‬ e Libros en Irmandade